آمار
| تعداد نشریات | 14 |
| تعداد شمارهها | 683 |
| تعداد مقالات | 7,086 |
| تعداد مشاهده مقاله | 11,073,369 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 10,106,729 |
ارزیابی مکانی – زمانیﻛﻴﻔﻴﺖ آب رودﺧﺎﻧﻪ ﻗﺮه ﺳﻮ اﺳﺘﺎن ﮔﻠﺴﺘﺎن ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺷﺎﺧﺺ IRWQI | ||
| مجله پژوهشهای حفاظت آب و خاک | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 19 شهریور 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله کامل علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22069/jwsc.2026.23761.3814 | ||
| نویسندگان | ||
| علی نجفی نژاد* 1؛ مسلم محمدی باغ گلبن2؛ خلیل قربانی1؛ آرش زارع3 | ||
| 1دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان | ||
| 2دانشجوی دکتری دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان | ||
| 3عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان | ||
| چکیده | ||
| ارزیابی مکانی – زمانیﻛﻴﻔﻴﺖ آب رودﺧﺎﻧﻪ حوضه ﻗﺮه ﺳﻮ اﺳﺘﺎن ﮔﻠﺴﺘﺎن ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺷﺎﺧﺺ IRWQI مسلم محمدی1 ، علی نجفینژاد*2 ، خلیل قربانی3 و آرش زارع گاریزی4 1-دانشجوی دکتری گروه مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان. 2-استاد گروه مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان. 3- استاد گروه مهندسی آب، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان. 3- استادیار گروه مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان. چکیده: افزایش جمعیت، توسعه شهرنشینی، صنعتیشدن و گسترش فعالیتهای کشاورزی، فشارهای شدیدی را بر منابع آبی، بهویژه آبهای سطحی وارد کرده است. رودخانهها بهعنوان یکی از مهمترین منابع تأمین آب شیرین، نقش حیاتی در تأمین نیازهای آشامیدنی، کشاورزی، صنعت و تولید برق ایفا میکنند. با این حال، به دلیل تخلیه فاضلابهای خانگی و صنعتی، زهابهای کشاورزی حاوی کود و سموم، دفع غیراصولی پسماندها و فعالیتهای انسانی گسترده، کیفیت این منابع بهطور چشمگیری در حال تخریب است. این موضوع، مدیریت پایدار منابع آب را به یکی از چالشهای اساسی در سطح ملی و بینالمللی تبدیل کرده است. از این رو، پایش منظم و ارزیابی کیفیت آب رودخانهها از طریق ابزارهای علمی و قابل اتکا، ضرورتی اجتنابناپذیر است. یکی از این ابزارهای کارآمد، استفاده از شاخص کیفیت آب (Water Quality Index) است که با ترکیب پارامترهای فیزیکی، شیمیایی و میکروبی، تصویری جامع و قابل فهم از وضعیت کلی کیفیت آب ارائه میدهد. سابقه و هدف در این راستا، مطالعه حاضر با هدف ارزیابی مکانی و زمانی کیفیت آب رودخانه قرهسو در استان گلستان با استفاده از شاخص IRWQI (Iranian Water Quality Index for Surface Waters) انجام شده است. رودخانه قرهسو با مساحت حوضه 1782 کیلومترمربع، یکی از حوضههای مهم آبریز استان گلستان است که از ارتفاعات البرز شمالی سرچشمه میگیرد و پس از عبور از مناطق کشاورزی و شهری، به خلیج گرگان میریزد. این رودخانه حدود 8 درصد (نزدیک به 100 میلیون مترمکعب) از منابع آب سطحی استان را تشکیل میدهد و تحت تأثیر فعالیتهای انسانی متعددی از جمله کشاورزی، دامداری، صنعت و شهرنشینی قرار دارد. بیشترین میزان بارش 876 میلیمتر در ایستگاه النگدره و کمترین مقدار آن در ایستگاه حاجی آباد 260.34 میلیمتر است. مشخصات اقلیمی منطقه بر اساس سیستم طبقهبندی دومارتن مدیترانه ای، نیمه خشک و نیمه مرطوب می باشد.کاربری اراضی حوضه نشان از اراضی جنگلی ( اعم از جنگل با تاج - پوشش انبوه، جنگل با تاج پوشش متوسط، جنگل با تاج پوشش کم و اراضی جنگلی - پوشش خیلی کم ) است. در این پژوهش، نمونهبرداری بهصورت فصلی (هر فصل یک بار) طی چهار سال (سالهای 1399 تا 1402) از 7 ایستگاه نمونهبرداری در طول مسیر رودخانه انجام شد. ایستگاهها شامل: توسکستان، سیدمسعود، قربانآباد، قرهتپه، نیازآباد، قرهسو و مصب بودند که از بالادست به پاییندست واقع شدهاند. در هر نوبت نمونهبرداری، 11 پارامتر کیفی آب شامل pH، دما، کدورت، اکسیژن محلول (DO)، هدایت الکتریکی (EC)، BOD، COD، آمونیوم (NH₄)، نیترات (NO₃)، فسفات (PO₄)، سختی کل و کلیفرم مدفوعی اندازهگیری شدند. پارامترهای فیزیکی در محل و با دستگاههای قابل حمل کالیبره شده، و سایر پارامترها پس از انتقال نمونهها به آزمایشگاه و تحت شرایط استاندارد (نگهداری در یخ)، با روشهای آزمایشگاهی استاندارد متد مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. برای ارزیابی کیفیت آب، از نرم افزار شاخص IRWQI استفاده شد که با همکاری توسط دانشگاه شهید بهشتی و سازمان حفاظت محیط زیست توسعه یافته است. این شاخص با توجه به وزندهی به پارامترهای مؤثر، محاسبه شده و کیفیت آب را در پنج رده : نسبتاً خوب، متوسط، نسبتاً بد، بد و خیلی بد. طبقهبندی میکند. یافتهها نتایج نشان داد که کیفیت آب رودخانه قرهسو از بالادست به پاییندست بهطور قابل توجهی کاهش مییابد. بهترین کیفیت آب در ایستگاه توسکستان (بالادست) و در فصل زمستان با مقدار شاخص 59.7 و رده "نسبتاً خوب" ثبت شد. این بهبود کیفیت به دلیل عدم تأثیر مستقیم فعالیتهای کشاورزی و صنعتی و دسترسی به آبهای شیرین از منابع طبیعی است. در مقابل، پایینترین کیفیت آب در ایستگاه قرهتپه و در فصل تابستان با مقدار شاخص 10.4 و رده "خیلی بد" مشاهده شد. این امر نشاندهنده آلودگی شدید این بخش از رودخانه است که عمدتاً ناشی از تخلیه فاضلابهای شهری و صنعتی، زهابهای کشاورزی حاوی کود و سموم، و کاهش دبی رودخانه در فصول گرم سال است. تحلیل فصلی نشان داد که کیفیت آب در فصل تابستان بهطور کلی پایینتر از فصل زمستان است. این کاهش کیفیت به دلیل کاهش دبی رودخانه، کاهش پراکندگی و تجزیه آلایندهها، افزایش دمای آب و افزایش فعالیت میکروبی است که منجر به کاهش اکسیژن محلول و افزایش BOD و کلیفرم مدفوعی میشود. در فصل زمستان، با افزایش بارش و دبی رودخانه، پراکندگی آلایندهها بهتر شده و کیفیت آب بهبود مییابد. پارامترهای BOD، فسفات، نیترات، کلیفرم مدفوعی و کدورت بهعنوان مهمترین عوامل تأثیرگذار بر کاهش کیفیت آب شناسایی شدند. مقادیر بالای این پارامترها نشاندهنده آلودگی ارگانیک و مواد مغذی ناشی از فعالیتهای کشاورزی (استفاده از کود شیمیایی)، دامداری و تخلیه فاضلاب است. همچنین، ایستگاههای قربانآباد، نیازآباد و مصب نیز در تمام فصول در رده "بد" یا "نسبتاً بد" قرار داشتند که نشاندهنده تأثیر پایدار منابع آلاینده در این نقاط است . نتیجهگیری در نهایت، یافتههای این مطالعه بر ضرورت اجرای برنامههای مدیریتی جامع برای کنترل آلودگی رودخانه قرهسو تأکید دارد. پیشنهادات کلیدی شامل: تصفیه اصولی فاضلابهای صنعتی و شهری قبل از تخلیه، کنترل استفاده از کود و سم در کشاورزی، اجرای روشهای بیولوژیک مبارزه با آفات، و پایش مستمر کیفیت آب در ایستگاههای حساس است. همچنین، شاخص IRWQI بهعنوان ابزاری ساده، قابل اعتماد و کارآمد برای ارزیابی سریع کیفیت آب و تصمیمگیریهای مدیریتی توصیه میشود. این پژوهش گامی مهم در جهت شناسایی نقاط بحرانی آلودگی، درک الگوهای مکانی-زمانی تغییرات کیفیت آب و ارائه راهکارهای عملی برای حفاظت از این منبع حیاتی محسوب میشود. همچنین، نتایج آن میتواند بهعنوان مبنایی برای برنامهریزیهای آینده در حوزه مدیریت منابع آب، تدوین سیاستهای زیستمحیطی و افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت حفاظت از رودخانهها مورد استفاده قرار گیرد. ﻭﺍﮊﻩﻫﺎى ﻛﻠﻴﺪى: ﺭﻭﺩﺧﺎﻧﻪ ﻗﺮﻩ ﺳﻮ، ﻛﻴﻔﻴﺖ ﺁﺏ، ﺷﺎﺧﺺ IRWQI ، ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻓﻴﺰﻳﻜﻮﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﻭ ﻣﻴﻜﺮﻭﺑﻲ. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ﻭﺍﮊﻩﻫﺎى ﻛﻠﻴﺪى: ﺭﻭﺩﺧﺎﻧﻪ ﻗﺮﻩ ﺳﻮ؛ ﻛﻴﻔﻴﺖ ﺁﺏ؛ ﺷﺎﺧﺺ IRWQI؛ ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻓﻴﺰﻳﻜﻮﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﻭ ﻣﻴﻜﺮﻭﺑﻲ | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 0 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. طراحی و پیاده سازی از سیناوب