آمار
| تعداد نشریات | 14 |
| تعداد شماره‌ها | 688 |
| تعداد مقالات | 7,127 |
| تعداد مشاهده مقاله | 11,301,504 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 10,261,529 |
کیفیت سنجی رسوبات سطحی شاخه های گاوه رود، قشلاق و سیروان رود به منظور پیش بینی پدیده تغذیه گرایی در محل احداث سد ژاوه (سال 1403-1402) | ||
| مجله پژوهش‌های حفاظت آب و خاک | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 14 مهر 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله کامل علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22069/jwsc.2026.24033.3827 | ||
| نویسندگان | ||
| مهدیه بالوئی1؛ حسن نصراله زاده ساروی* 1؛ بهزاد رهنما1؛ طاهره اسکندری1؛ حوریه یونسی پور1؛ مریم رضائی2؛ مرضیه رشیدی1؛ محمد کاردر رستمی1 | ||
| 1پژوهشکده اکولوژی دریای خزر، موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج جهاد کشاورزی، مازندران، ایران | ||
| 2پژوهشکده اکولوژی دریای خزر، موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج جهاد کشاورزی، مازندران، ایران | ||
| چکیده | ||
| سابقه و هدف: حوضه آبریز سیروان‌رود در غرب ایران، به‌ویژه منطقه احداث سد ژاوه در نزدیکی شهر سنندج، که از پیوستن دو شاخه قشلاق و گاوه رود تشکیل می‌شود، در سال‌های اخیر با فشارهای زیست‌محیطی فزاینده‌ای مواجه شده است. ورود فاضلاب‌های شهری و صنعتی به شاخه‌های فرعی این رودخانه، به‌ویژه شاخه قشلاق، نگرانی‌هایی را در خصوص آلودگی رسوبات و بروز پدیده تغذیه‌گرایی در مخزن سد ژاوه ایجاد کرده است. تغذیه‌گرایی، که ناشی از تجمع بیش از حد مواد مغذی مانند فسفر در آب است، می‌تواند منجر به رشد بی‌رویه جلبک‌ها، کاهش کیفیت آب و تهدید اکوسیستم‌های آبی شود. رسوبات سطحی رودخانه‌ها نقش دوگانه‌ای در اکوسیستم‌های آبی ایفا می‌کنند؛ از یک‌سو به‌عنوان مخزن مواد مغذی عمل می‌کنند و از سوی دیگر، در شرایط خاص می‌توانند این مواد را به ستون آب آزاد کنند. مطالعات پیشین نشان داده‌اند که غلظت فسفر در رسوبات می‌تواند چندین برابر غلظت آن در آب باشد، به‌ویژه در مناطقی که تحت تأثیر ورود فاضلاب‌های تصفیه‌نشده قرار دارند. این مطالعه به بررسی تغییرات مکانی و زمانی ویژگی‌های رسوبات در سد ژاوه می‌پردازد و تمرکز آن بر گونه‌بندی فسفر به منظور ارزیابی پتانسیل تغذیه‌گرایی است. یافته‌ها با استانداردهای ملی و بین‌المللی مقایسه می‌شوند تا کیفیت رسوبات و خطرات زیست‌محیطی آن‌ها ارزیابی گردد. مواد و روش‌ها: این پژوهش طی سال‌های 1402 تا 1403 در شش ایستگاه واقع در امتداد شاخه‌های قشلاق و گاوه‌رود و همچنین در مخزن سد ژاوه انجام شد. پارامترهای کیفی رسوبات شامل فرم‌های مختلف فسفر، pH، پتانسیل اکسایش–کاهش (Eh)، و کربن آلی کل (TOC) مورد بررسی قرار گرفتند. از روش استخراج متوالی (پی در پی) برای جداسازی انواع فسفر موجود در رسوب استفاده شد. در این روش امکان جداسازی پنج فرم مختلف فسفر (فسفر جذب سطحی، فسفر متصل به آهن، فسفر متصل به آلومینیم، فسفر متصل به کلسیم و فسفر باقیمانده) وجود دارد. برای ارزیابی خطرات زیست‌محیطی، شاخص آلودگی فسفر (PPI) با مقایسه غلظت‌های اندازه‌گیری‌شده فسفر با آستانه‌های آلودگی محاسبه گردید. تحلیل‌های آماری پارامتری شامل رگرسیون گام‌به‌گام، همبستگی پیرسون و آزمون تی تک‌نمونه‌ای برای مقایسه با استانداردها با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه ۱۸ انجام گرفت. یافته‌ها: نتایج نشان داد که فسفر قابل دسترس در رسوبات ایستگاه‌های ۳ و ۴ (شاخه قشلاق) حدود ۵۰٪ از کل فسفر را تشکیل می‌دهد که احتمالاً ناشی از ورود فاضلاب به رودخانه است. در میان اشکال فسفر قابل دسترس، فسفر جذب سطحی کمترین درصد را داشت، زیرا مستقیماً توسط موجودات آبزی مصرف می‌شود. شکل غالب فسفر در رسوبات، فسفر متصل به آلومینیوم بود که بیش از ۶۰٪ را شامل گردید. در تمامی ایستگاه‌ها و فصل‌ها، درصد فسفر معدنی بیش از ۹۵٪ کل فسفر بود، در حالی که غلظت فسفر آلی کمتر از ۵٪ ثبت شد. نتایج این مطالعه نشان داد که میانگین غلظت فسفر کل (TP) در حوضه آبریز سیروان رود (۲۵۱۹ میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن خشک) 4/3 برابر بیشتر از استاندارد ملی چین (۷۳۳ میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن خشک) بود، به‌طوری‌که بر اساس دامنه غلظت آلودگی فسفر کل در رسوبات، تمامی ایستگاه‌هایی که غلظت فسفر کل آن‌ها بیش از ۱۰۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن خشک بود، در سطح آلودگی بالا قرار داشتند. ایستگاه ۶ که در نزدیکی محل ساخت سد ژاوه قرار دارد، غلظت فسفر بالاتری نسبت به ایستگاه‌های ۱ و ۵ نشان داد. شاخص آلودگی فسفر (PPI) در تمامی نقاط نمونه‌برداری به جز ایستگاه‌های ۱ و ۵ بیش از ۱ بود که نشان‌دهنده آلودگی در بیشتر مناطق مورد مطالعه است. میانگین PPI در این مطالعه (1403–1402) برابر با 81/0 ± 4/3 بود که اندکی بیشتر از مطالعه قبلی در سال‌های 1400–1399 است. ایستگاه‌های ۱ و ۳ به ترتیب کمترین و بیشترین مقدار PPI را داشتند. نتایج ارزیابی خطر زیست‌محیطی فسفر در رسوبات با استفاده از روش شاخص استاندارد آلودگی منفرد (PPI) نشان داد که مقدار شاخص استاندارد TP از 6/1 تا 1/8 متغیر بود. این امر نشان داد که خطرات زیست‌محیطی ناشی از آلودگی فسفر در این منطقه از سطح پایین تا بالا متغیر است. این مطالعه روشی مؤثر برای ارزیابی خطرات زیست‌محیطی مواد مغذی در رسوبات حوضه آبریز، تعیین منابع کنترل‌کننده و عوامل مؤثر بر مواد مغذی در رسوبات حوضه و جلوگیری از تغذیه گرایی و احیای اکولوژیکی حوضه ارائه می‌دهد. درصد کربن آلی کل (TOC%) در رسوبات حوضه به‌طور کلی در محدوده استانداردهای کانادایی قرار داشت، اگرچه مقادیر حداکثری در ایستگاه‌های ۳ و ۴ از استاندارد فراتر رفت. در مقایسه با مطالعه قبلی، فسفر کل 2/1 برابر افزایش یافت، در حالی که درصدهای TOC تقریباً بدون تغییر باقی ماندند. مقادیر TP و کل مواد آلی (TOM) به ترتیب در محدوده 17/0 تا % 39/0 و 65/4 تا % 2/19 قرار داشتند و به صورت فصلی و سالانه بالاتر از ارزیابی‌های استاندارد کانادایی بودند. درصدهای TP در این مطالعه در تمامی فصل‌ها به جز تابستان بیشتر بودند، در حالی که مقادیر سالانه با مطالعه قبلی قابل مقایسه بودند. در مقابل، درصدهای TOM در تمامی فصل‌ها به جز پاییز و در مقیاس سالانه نسبت به مطالعه قبلی کمتر بودند. رابطه بین فسفر معدنی در رسوبات و آب در مطالعه حاضر (1403–1402) در محدوده ۳۳۶۶ تا ۴۷۵ بود، در حالی که در مطالعه قبلی (1400–1399) در محدوده ۲۶۷ تا ۷۹۶ قرار داشت. این امر نشان‌دهنده افزایش انتشار فسفر معدنی از رسوبات به ستون آب است که با اصل انتشار از محیط‌های با غلظت بالا به پایین سازگار است. تحلیل مقایسه‌ای نشان داد که فسفر کل و فسفر معدنی در مطالعه حاضر به ترتیب 5/1 و 3/0 برابر بیشتر از مطالعه قبلی بودند. قابل توجه است که در فصل بهار، دبی رودخانه در مطالعه حاضر 3/26 متر مکعب بر ثانیه بود، در حالی که در سال‌های 1400–1399 فقط 98/1 متر مکعب بر ثانیه بود. این تغییرات در آشفتگی بستر رودخانه و دبی جریان احتمالاً باعث انتقال رسوبات فسفر از بالادست به پایین‌دست شده و تأثیر آن را بر غلظت فسفر در آب در نزدیکی محل ساخت سد افزایش داده است. نتیجه‌گیری: بررسی رسوبات در مطالعه حاضر بیانگر مقادیر بالا از غلظت فسفر کل (231± 2518 میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن خشک) و فسفر قابل دسترس (141±1126 میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن خشک) در مسیر رودخانه های منتهی به سد بوده که خطر مغذی شدن آب را افزایش خواهد داد. ضمن اینکه غلظت فسفر کل (TP) در رسوبات محل مخزن سد بیش از هزار برابر بیشتر از آب رودخانه بود که می تواند فسفر لازم را برای تقویت تغذیه گرایی فراهم نماید. یافته‌های این پژوهش ضرورت مدیریت بار مواد مغذی و پایش مستمر کیفیت رسوبات را در این منطقه برجسته می‌سازد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| پارامترهای کیفی رسوبات؛ تغذیه گرایی؛ سیروان رود؛ استخراج پی در پی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 3 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. طراحی و پیاده سازی از سیناوب